سیستم مدیریت محیط زیست

سیستم مدیریت محیط زیست بر مبنای استاندارد بین المللی  2004 :ISO 14001

هدف کلی این استاندارد ، پشتیبانی از حفاظت محیط زیست و پیشگیری از آلودگی است به طوری که با نیازهای اجتماعی ،
اقتصادی در تعامل باشد .
استانداردهای مدیریت زیست محیطی به این منظور تهیه شده اند که عناصر یک سیستم مدیریت زیست محیطی موثر را برای
سازمانها فراهم نمایند تا بتوانند با سایر الزامات مدیریت ادغام شوند و سازمانها را در دستیابی به اهداف زیست محیطی و تلاشی
جهت حفظ محیط زیست و جلوگیری از انتشار آلایندگی ها یاری نمایند .
این استاندارد الزامات یک چنین سیستم مدیریت زیست محیطی را مشخص می نماید و طوری نوشته شده است که در تمام
سازمانها از هر نوع و اندازه ای کاربرد داشته باشد و شرایط گوناگون جغرافیایی ، فرهنگی و اجتماعی را نیز در برگیرد . چنین
سیستمی سازمان را به ایجاد و ارزیابی کارآیی روشهای اجرایی برای تعیین خط مشی و اهداف کلان زیست محیطی ، دستیابی به
انطباق با آنها و اثبات این انطباق به دیگران قادر می سازد .
پذیرش و اجرای طیفی از فنون مدیریت زیست محیطی به صورتی نظام یافته می تواند در جهت حصول نتایج بهینه برای تمام
طرفهای ذینفع موثر باشد .
این استاندارد و استانداردهای سیستمهای مدیریت کیفیت سری ایران  ایزو 9000 دارای اصول سیستم مدیریت مشترکی
هستند ولیکن سیستمهای مدیریت زیست محیطی نیازهای طیف وسیعی از طرفهای ذینفع و نیازهای در حال تحول جامعه برای
حفاظت محیط زیست را مد نظر قرار می دهد .
این استاندارد الزاماتی را برای یک سیستم مدیریت زیست محیطی مشخص می نماید تا یک سازمان بتواند خط مشی و اهدافی را
با در نظر گرفتن الزامات قانونی و اطلاعات راجع به پیامدهای بارز زیست محیطی تدوین نماید . کاربرد آن در خصوص آن دسته
از جنبه های زیست محیطی است که سازمان می تواند تحت کنترل داشته باشد و بتوان انتظار داشت که بر آنها تاثیرگذار باشد .
این استاندارد در مورد هر سازمانی که مایل به اعمال موارد زیر باشد کاربرد دارد :
منظور از محیط زیست ، محیطی شامل هوا ، آب ، خاک ، منابع طبیعی ، گیاهان ، جانوران ، انسان و روابط متقابل بین آنها که
سازمان در آن فعالیت می نماید .
بخشی از فعالیتها ، محصولات یا خدمات یک سازمان که بتواند با محیط زیست تاثیر متقابل داشته باشد بشرح ذیل است ؛
 ( Environmental Performance )
عملکرد زیست محیطی :
نتایج قابل اندازه گیری سیستم مدیریت زیست محیطی ، مربوط به کنترل جنبه های زیست محیطی توسط یک سازمان ، بر
مبنای خط مشی ، اهداف کلان و اهداف خرد زیست محیطی آن .
 ( Prevention of Pollution )
پیشگیری از آلودگی :
استفاده از فرآیندها ، روشهای کاری ، مواد یا محصولاتی که موجب اجتناب ، کاهش یا کنترل آلودگی شود و می تواند شامل
بازگردانی ، تصفیه ، تغییر فرآیند ، مکانیزمهای کنترل ، استفاده کارا از منابع و جایگزینی مواد باشد .
منافع بالقوه پیشگیری از آلودگی شامل کاهش پیامدهای نامطلوب زیست محیطی ، بهبود کارآیی و کاهش هزینه ها می شود .
در ادامه توضیحات مختصری راجع به تعاریف ، الزامات و چگونگی اجرای این سیستم می پردازیم .
( Environmental Management System Requirements ) –
الزامات سیستم مدیریت زیست محیطی
 ( General Requirements )
الزامات کلی :
منظور از اجرای سیستم مدیریت زیست محیطی به صورتی که در مشخصات تشریح شده ، این است که موجب بهبود عملکرد
زیست محیطی گردد . مشخصات مبتنی بر این نظر است که سازمان به صورت ادواری سیستم مدیریت زیست محیطی خود را
بازنگری و ارزیابی می نماید تا فرصتهای بهبود و چگونگی بکارگیری آنها را شناسایی کند . منظور این است که بهبود در سیستم
مدیریت زیست محیطی سازمان موجب بهبود بیشتر عملکرد زیست محیطی گردد . سیستم مدیریت زیست محیطی ، فرآیند
ساختار یافته ای را برای دستیابی به بهبود مستمر ، فراهم می نماید که میزان و گستره آن با توجه به جنبه های اقتصادی و
سایر شرایط ، توسط سازمان تعیین می گردد .
هر سازمان آزادی عمل و انعطاف لازم جهت تعیین حد و مرز خود را دارد و می تواند این استاندارد را در کل سازمان یا در
واحدهای عملیاتی و یا در فعالیتهای مشخصی از سازمان اجرا نماید .
حدود جزییات و پیچیدگی سیستم مدیریت زیست محیطی ، حجم مستندات و منابع تخصیص داده شده برای آن ، به گستردگی
سازمان و ماهیت فعالیتهای آن بستگی دارد .
این استاندارد شامل الزامات سیستم مدیریت ، بر اساس فرآیند چرخه پویایی ( طرح ، اجرا ، بررسی و بازنگری ) می باشد .
سیستم بایستی سازمان را قادر سازد که :
الف ) خط مشی زیست محیطی مناسب خودش را ایجاد نماید .
ب ) جنبه های زیست محیطی ناشی از فعالیتها ، محصولات و خدمات گذشته ، موجود یا برنامه ریزی شده سازمان را به منظور
تعیین پیامدهای بارز زیست محیطی شناسایی نماید .
ج ) الزامات قانونی و مقررات مربوط را شناسایی نماید .
د ) اولویتها را شناسایی و اهداف کلان و اهداف خرد زیست محیطی مناسب را تعیین کند .
ه ) ساختار و برنامه یا برنامه هایی برای اجرای خط مشی و دستیابی به اهداف کلان و اهداف خرد ایجاد کند .
و ) طرح ریزی ، کنترل ، پایش ، اقدام اصلاحی ، ممیزی و بازنگری فعالیتها را تسهیل نماید تا اطمینان حاصل شود که هم خط
مشی مورد تبعیت قرار می گیرد و هم سیستم مدیریت زیست محیطی همچنان مناسب برقرار می ماند .
ز ) توانایی سازگاری با شرایط متغیر را داشته باشد .
 ( Environmental Policy )
تعیین خط مشی زیست محیطی :
تدوین خط مشی زیست محیطی سازمان متناسب با ماهیت ، وسعت و پیامدهای زیست محیطی فعالیتها ، محصولات یا خدمات
که شامل تعهد به تبعیت از قوانین و مقررات زیست محیطی و بهبود مستمر و پیشگیری از آلودگی باشد .
این خط مشی هدایت کننده اجرا و بهبود سیستم مدیریت زیست محیطی سازمان می باشد به نحوی که بتواند عملکرد زیست
محیطی خود را برقرار نگهدارد و امکان بهبود آن را فراهم سازد .
شامل؛ ( Planning ) طرح ریزی ·
 Environmental Aspects -1
طرح ریزی جنبه های زیست محیطی
 Legal and Other Requirements  -2
طرح ریزی الزامات قانونی و سایر الزامات
 Objectives and Targets  -3
اهداف کلان و اهداف خرد
 Environmental Management Programme(s)  -4
برنامه ( های ) مدیریت زیست محیطی
سازمان باید روش یا روشهای اجرایی برای شناسایی جنبه های زیست محیطی فعالیتها ، محصولات یا خدمات خود که می تواند
آنها را کنترل کند و بتوان انتظار داشت که بر آنها تاثیر گذار باشد .
فرآیندهای شناسایی جنبه های بارز زیست محیطی مربوط به فعالیتها در واحد عملیاتی ، بایستی هر کجا که مناسب باشد ،
موارد زیر را در نظر گیرد :
( Emission to air )  
نشر در هوا
( Releases to water )
رها شدن در آب
( Waste management )  
مدیریت پسماند
( Land contamination )  
آلودگی زمین
 
استفاده از مواد خام و منابع طبیعی
 
سایر موارد زیست محیطی محلی و موارد مربوط به جامعه
در این فرآیند بایستی شرایط عملیاتی عادی ، شرایط متوقف کردن و شروع کار و نیز پیامدهای بارز بالقوه واقع بینانه مربوط به
وضعیتهایی که در حد معقول قابل پیش بینی یا اضطراری باشند در نظر گرفته شود . سازمانها ملزم به ارزیابی هر محصول ،
قطعه یا مواد خام ورودی نیستند . آنها می توانند گروههایی از فعالیتها ، محصولات یا خدمات را جهت شناسایی جنبه هایی که
به احتمال زیاد دارای پیامد بارزی می باشند انتخاب نمایند . میزان کنترل و تاثیر بر روی جنبه های زیست محیطی محصولات
بسته به وضعیت سازمان در بازار به طور بارزی تغییر می کند .
 ( Implementation and Operation )
اجرا و عملیات :
-
تعیین و تدوین خط مشی زیست محیطی
-
مشخص نمودن ارتباطات درون و برون سازمانی
-
شناسایی جنبه های زیست محیطی
-
تهیه مستندات مورد نیاز سیستم و کنترل مدارک
-
دستیابی به قوانین و مقررات و سایر الزامات
-
تهیه و تعیین راههایی جهت کنترلهای عملیاتی
-
تعیین و تدوین اهداف کلان و خرد مربوطه
-
آمادگی واکنش در شرایط اضطراری
-
تدوین برنامه های عملیاتی جهت دستیابی به اهداف
-
پایش و اندازه گیری فرایندها و پارامترهای زیست محیطی
-
تعیین ساختار سازمانی و مسئولیتها
-
کنترل حوادث و عدم انطباقها و انجام اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه
-
برنامه ریزی جهت آموزش ، آگاهی و صلاحیت کارکنان
-
مدیریت سوابق
-
ممیزی داخلی و بازنگری مدیریت
لازم به ذکر است که تمامی موارد فوق با توجه به فعالیت ها و فرآیندهای موجود آن سازمان و در مقیاس منطقی و وضع موجود ،
طراحی شده و در قالب فرم های ساده و قابل اجرا و توأم با آموزش های لازم ارائه می گردد .